Cobra Museum: ‘Het begint als kind’

Als Mathilde en haar verzamelwoede er niet waren geweest, dan had broertje Paul zich wellicht anders ontwikkeld. Dan had Willem Sandberg in 1948 misschien nooit een grote overzichtstentoonstelling van Klee’s werk in het Stedelijk Museum ingericht. Misschien hadden Karel Appel c.s. dan nooit De experimentele groep in Holland opgericht, die later opging in Cobra.

In mijn onwetendheid had ik Paul Klee en Cobra nooit met elkaar in verband gebracht. Bij Klee denk ik vooral aan ijle, waterige kleuren en fijne, krabbelige pentekeningen, terwijl ik Cobra daarentegen vooral associeer met grote, pasteuze doeken. Een groter contrast leek me niet denkbaar; Klee en Cobra hebben niets met elkaar te maken. Dacht ik. ‘Het begint als kind’ in het Cobra Museum in Amstelveen leert me echter hoe belangrijk Klee voor Cobra was, in ieder geval voor het Nederlandse deel daarvan. En dat dat lijntje bij Mathilde begon.

Kindertekeningen
De oudere zus van Paul Klee had ongetwijfeld een bijzondere band met haar broertje. Hoe valt anders te verklaren dat zij de kindertekeningen van Paultje bewaarde?
Het jochie krijgt vanaf zijn vierde tekenlessen van zijn grootmoeder en gaat later, in 1898, schilder- en tekenkunst studeren in München. Vier jaar later ontdekt hij thuis zijn kindertekeningen die Mathilde zo lief had bewaard. Voor Klee, op zoek naar “authentieke expressie en directheid”, is dat precies wat hij zocht.
Vijf jaar later wordt Pauls zoon Felix geboren en begint papa Paul nauwgezet de ‘artistieke’ ontwikkeling van zijn zoon te documenteren. Blijkbaar hing de belangstelling voor kindertekeningen in de lucht, want rond die tijd begint Wassily Kandinsky – die Klee op dat moment nog nooit ontmoet had – een verzameling kindertekeningen.
Klee werkt er daarna lustig op los. Die kindertekeningen blijken een onuitputtelijke bron van inspiratie, maar we doen hem te kort als we het daarbij laten. Uit een prachtige documentaire die ook in het Cobra Museum is te zien, blijkt dat ook muziek – en vooral het notenschrift – hem inspireert. Enfin, Klee bouwt een prachtig, groot oeuvre op, raakt betrokken bij Bauhaus en vestigt zijn naam als autonoom kunstenaar.

Inspiratie
In het voorjaar van 1948 brengt Willem Sandberg in het Stedelijk Museum in Amsterdam een jaloersmakende hoeveelheid van driehonderd werken van Klee samen. Klee is op dat moment al acht jaar dood, maar desalniettemin in staat om via zijn werk inspiratie te zaaien. Tot de bezoekers van die tentoonstelling behoren Appel, Constant, Corneille en andere jonge Nederlandse schilders. Een direct verband is bij mijn weten niet aangetoond, maar een paar maanden later ontstaat Cobra, dat zich net als Klee door kinderlijke spontaniteit laat inspireren. Sterker, Nederlandse Cobra-kunstenaars schilderen doeken waarvoor werk van Klee model heeft gestaan. De prachtige en informatieve tentoonstelling ‘Het begint als kind’ laat daar geen twijfel over bestaan.

Dier en Bastaard
Het Cobra Museum (en mede-organisatoren Zentrum Paul Klee in Bern en het Louisiana Museum of Modern Art in Humlebaek) bracht voor deze tentoonstelling een respectabel aantal van 120 Klee’s samen. Deze hangen verdeeld naar thema (verbeelding van het kind, fantasiedieren, acrobatiek, maskers en agressie) tussen werk van de Cobra-schilders. Zo hangen er doeken van Asger Jorn, Karel Appel en Emiel Brands direct naast de werken van Klee die zij als voorbeeld namen. De bron van hun inspiratie is overduidelijk. Neem Appels ‘Dier onder sterren’ uit 1949 en vergelijk het met Klee’s ‘Bastaard’ uit 1939 dat er pal naast hangt. Appels doek heeft zijn onmiskenbare eigen handschrift, maar tegelijkertijd is de gelijkenis met Klee’s dier opvallend. Zelfs in het blauw dat Appel koos, lijkt hij Klee te hebben gevolgd.

Spel
Voor de bezoeker nodigt ‘Het begint als kind’ uit tot een spel der vergelijkingen en dus tot actief kijken. Met het risico op doorslaan. Zo stuitte ik op ‘Vijf kinderen in de tuin’ dat Klee in 1932 schilderde. Het is een nogal wilde, monokleurige verftekening. Toen ik me omdraaide, zag ik schuin achter me ‘Verschroeide aarde 1’ (1951) van Constant Nieuwenhuys hangen. Ik meende verband te zien, maar waarschijnlijk sla ik de plank hier helemaal mis. Geeft niets; dat recht heb ik als kijker.

Samenvattend: Het begint met het kind is een feestje. Omdat het geweldig is om in Nederland 120 Klee’s te zien, omdat je Cobra door deze tentoonstelling weer eens in een ander – mooi en interessant! – licht kan bezien en omdat die documentaire van 52 minuten over Klee zeer bezienswaardig is.

Het begint als kind is nog tot 22 april te zien in het Cobra Museum in Amstelveen.

Advertenties